steen in de vijver punt info
→ KAN DEMOCRATIE ZONDER KUNST?
 
 
Is kunst een voorwaarde voor democratie? Als dat zo is, dan is kunst meer dan een persoonlijke hobby en heeft ze juist daarom een wezenlijk publiek belang. Steen in de vijver wil onderzoeken wat kunst kan bijdragen aan onze hedendaagse samenleving. Deel onze missie, en denk mee!

→ bijdrage@steenindevijver.info

Beste Jet Bussemaker,
Amsterdam, 29 september 2013: Geen regel, geen woord over cultuur in de Troonrede. Wij zijn niet de enigen die dat opmerkten. De M.P., daarop geattendeerd, meende dat het de samenhang van het verhaal niet ten goede zou zijn gekomen als de talloze onderwerpjes waarmee ministers komen aandraven op een rijtje gezet waren. We citeren hem hier niet woordelijk, maar deze omschrijving geeft aan hoe hij tegen het "probleempje" aankijkt.
Dat antwoord staat in schril contrast met de opvattingen van zijn minister van OCW, die kort daarvoor in de ‘staat van het theater’ verdedigde dat kunst een voorwaarde is voor democratie, onder andere omdat zij de verbeelding aanspreekt. Kunst maakt het mogelijk nieuwe paden in te slaan. We hopen dus dat de minister revanche neemt door in de cultuurvisie die in november verschijnt die opvatting nader te onderbouwen. Zij kan die vertalen doelstellingen en beleidsmaatregelen die recht doen aan ook deze waarde van de kunst. Als de opvatting van de minister uit haar beleid naar voren komt dan waagt geen M.P. het nog om die fundamentele waarde in onze samenleving af te doen als ieder ander "puntje" waarop ministers zich willen profileren in het 3e dinsdag-verhaal.

Uw standpunten over Kunst en Cultuur zorgden voor opluchting bij iedereen. Het is voorbij met het dédain en de verdachtmaking van uw voorganger. Iedereen omarmt u vanwege de betoonde interesse en liefde voor cultuur. Ook in de Paradiso-lezing beklemtoonde u de onmisbare waarde van de cultuur, zowel voor de samenleving als het individu. Die waarde moet nu blijken uit wat u gaat doen. Om te beginnen is er echter geen extra geld. Integendeel: de bezuinigingen op gemeentelijk niveau zullen wederom hun tol eisen. En dat zal niet worden gecompenseerd door fondsen, sponsors of mecenassen. Uw prioriteiten zijn talent-ontwikkeling en cultuur-educatie. Maar: vanuit welke visie? Het zijn instrumenten voor het realiseren van een visie. En zolang die ontbreekt, blijft ook de educatie een willekeurig boeketje maatregelen. Een voorstelling hier, een bezoek aan een museum daar. Dat de enkele, zeer goede, Jeugd-theatergezelschappen zo drastisch zijn aangepakt dat ze het hoofd nauwelijks of niet meer boven water kunnen houden, is geen bijdrage aan het idee dat educatie zo belangrijk is. En dan hebben we het over kinderen of jongeren. Bovendien zou cultuur- educatie niet leeftijd-gebonden moeten zijn. Een leven lang moet de mogelijkheid bestaan om door kunst aangeraakt te worden, zeker vanuit onze overtuiging dat een dergelijke confrontatie mensen open stelt voor reflectie, afweging, verandering.

In uw brief wijst u op de smalle lezing van cultuur die veel mensen hebben door cultuur te reduceren tot cultuurproducten. Helaas mist uw eigen begrip van cultuur ook de nodige diepte, doordat u kunst en cultuur vooral als inspiratie voor het individu benadert. Het ondersteunen van cultuur is dan waardevol omdat het het individu sterkt en een samenleving, opgebouwd uit sterke individuen, een sterke samenleving lijkt, maar is zo'n samenleving ook eerlijk en kent ze samenhang? Kunst en cultuur zijn niet alleen de energy-drink voor de creatieve ziel, maar vormen een praktijk die ons verbindt. Kunst gaat niet alleen over ik of jij maar om het streepje tussen ik - jij. Kunst mag soms ongelofelijk moeilijk zijn, maar haar beginpunt is heel eenvoudig: de ervaring. Zonder programma of vaststaande uitkomst nodigt een kunstwerk je uit om iets te beleven - open en onbevangen. Die open blik is als water voor een samenleving. Ze maakt ons ontvankelijk voor het specifieke van onze omgeving en de ander; een basisvoorwaarde voor een democratie. Kijk naar de recente programma's in het Stedelijk Museum in Amsterdam en het Van Abbemuseum in Eindhoven waarbij demente mensen uit hun geïsoleerde positie ontwaken en tot spreken komen, simpelweg omdat iemand hun uitnodigt om naar kunst te kijken. Een robuust huis bouwen - een deugdelijke infrastructuur - waarin alle stadia in de kunstervaring van productie tot kritische receptie een basis krijgen is dus niet een kers op de taart van een samenleving, maar noodzakelijk gist die ons gezamenlijk laat groeien.

Want dat is de uitdaging waarvoor u staat: een stelselhervorming begeleiden in tijden van ongekende krimp. Op allerhande terreinen doet de overheid een stap terug en geeft taken terug aan een zeer wankel maatschappelijk middenveld. U doet er goed aan om in deze lastige dynamiek het geheel goed voor ogen te houden. Uw speerpunt zou niet één aspect van het veld moeten zijn, maar het ontwikkelen van een coherente en volledige basis. Waarbij ook de rolverdeling tussen rijk, provincie en gemeente duidelijk gedefinieerd moeten worden. Cruciaal voor die basis is een evenwichtige aandacht voor de drie kernmomenten in de keten: productie, presentatie en kritische receptie. Vooral dat laatste punt vraagt om uw aandacht, want met goede kunsteducatie bent u er nog niet. Het gaat ook om een leven lang kritische reflectie. En dat is erg moeilijk nu praktisch alle ondersteuning aan kunsttijdschriften is stopgezet en zonder de verbindende rol van de nu gesloten sectorinstituten. Het vraagt zelfs om een gesprek met uw collega Dekkers, om te zorgen dat harde (en onaanvaardbare) bezuinigingen die vallen bij de Publieke Omroep niet het broze klimaat voor kritische reflectie verder de grond in duwen. Alleen als u ook voor dit historisch achtergebleven kindje in het kunstbeleid een basis legt, zal de 'polemische cultuur' die theatermaker Johan Simons in Zomergasten, verwijzend naar Duitsland, prees hier wortel kunnen schieten.

Wij hopen dat uit uw beleid zal blijken, dat – zoals u uitsprak – onze democratie echte ontmoetingen en verhalen nodig heeft. Verhalen die context en duiding bieden. Dat in het publiek debat de waarde van de kunst kenbaar moet worden gemaakt. Dat het pas dan geen willekeurige vrije tijdsbesteding meer is. U nodigt uit tot debat.

U schrijft dat een te sterk sturende overheid de kunst in de weg kan zitten. Daarmee zijn we het eens. De overheid heeft de laatste jaren sterk gestuurd op het economische van het culturele ondernemerschap. Daarvoor zijn de kunstinstellingen talloze voorschriften opgelegd. Deze zitten de ontwikkeling van de kunst ontzettend in de weg en frustreren zelfs het uitvoeren van de door de overheid opgelegde beleidsplannen. Kan er weer meer worden gestuurd op de ontwikkeling van de kunst en de reflectie erop? Niet door voorschriften te stellen, maar door ruimte te bieden?

Maar: kies bovenal voor de publieke waarde van kunst. En ontwikkel vanuit deze waarde een beleid dat zich richt op de basis: het belang van kunst voor onze democratie.

Daarover gaan we graag het debat met u aan.

Steen in de vijver,
Hedy d’Ancona, oud minister van cultuur
Steven ten Thije, research curator Van Abbe museum Eindhoven
Inge van der Vlies, hoogleraar em. Staats- en bestuursrecht, Kunst en recht, UvA